İnsan neyi yer, neyi yemez? Bu sorunun cevabı bazen açlıktan çok kültürde, gelenekte ve alışkanlıklarda saklı…
Pazar günü biraz gündemden uzaklaşalım, biraz da dünyanın sofralarında dolaşalım…
Bizim için düşünmesi bile tuhaf gelebilecek bir soruyla başlayalım:
Kedi eti yenir mi? Köpek eti yenir mi? Maymun eti yenir mi?
İlk refleksimiz büyük ihtimalle “Olur mu öyle şey?” demek olacaktır.
Ama dünyanın farklı coğrafyalarına baktığımızda, insanların “yenilebilir hayvan” konusunda bizimle aynı sınırları çizmediğini görüyoruz.
BİZİM İÇİN EVİN ÜYESİ, BAŞKASI İÇİN YİYECEK
Türkiye’de kedi ve köpek denildiğinde akla öncelikle evcil hayvan geliyor. Özellikle kedi ve köpeğin ev yaşamındaki yeri, onları sofradan tamamen farklı bir yere koyuyor.
Fakat tarih boyunca bazı toplumlarda bu hayvanlar yiyecek olarak da görülmüş.
Köpek eti tüketimi, özellikle Çin, Vietnam ve Kore Yarımadası’nın bazı bölgelerinde tarihsel olarak görülmüş bir alışkanlık. Ancak burada çok önemli bir ayrıntı var:
Bir ülkede belirli bir bölgede görülen gelenek, o ülkenin tamamının kültürü anlamına gelmiyor.
Örneğin Güney Kore’de köpek eti tüketimi geçmişte geleneksel bir uygulama olarak bilinirken, son yıllarda bu alışkanlığın ciddi biçimde gerilediği ve sektörün sona erdirilmesine yönelik yasal düzenlemeler yapıldığı görülüyor.
Çin’de de benzer şekilde konu ülke genelindeki bir beslenme alışkanlığından ziyade bazı bölgeler ve topluluklarla ilişkilendiriliyor.
Kedi eti ise çok daha sınırlı bir gelenek.
Bazı bölgelerde tarihsel veya yerel örnekleri bulunuyor. Vietnam ve Çin’in bazı bölgeleri bu konuda anılan yerler arasında.
Ama tekrar altını çizelim:
“Çinliler kedi-köpek yer” demek ne kadar yanlışsa, “Afrikalılar maymun yer” demek de o kadar yanlış.
Çünkü mesele ülkelerden çok, belirli toplulukların ve bölgelerin kültürel alışkanlıklarıyla ilgili.
MAYMUN ETİ MESELESİ DAHA DA FARKLI
Gelelim işin belki de en şaşırtıcı tarafına…
Bazı Afrika ülkelerinde, özellikle Orta ve Batı Afrika’nın bazı bölgelerinde maymunlar ve diğer yabani hayvanlar tarihsel olarak “bushmeat” adı verilen yaban hayvanı eti kültürünün bir parçası olmuş.
Kamerun, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Kongo Cumhuriyeti, Gabon ve çevresindeki bazı bölgelerde farklı primat türlerinin avlanması ve tüketilmesi üzerine çok sayıda araştırma bulunuyor.
Burada da yalnızca “maymun eti”nden söz etmek doğru değil.
Yaban domuzu, antilop, kemirgenler, çeşitli kuşlar ve farklı primat türleri de bazı bölgelerde bu kültürün parçası olabiliyor.
Yani mesele biraz da şu:
İnsanın yaşadığı coğrafya, elinin altında bulunan hayvanlar ve yüzyıllar boyunca oluşan alışkanlıklar, sofranın sınırlarını belirleyebiliyor.
Peki biz neden bazı hayvanları yerken bazılarını yemiyoruz?
İşte asıl ilginç soru bu.
Türkiye’de kuzu, koyun, dana, tavuk ve balık sofranın doğal parçaları.
Ama bir Türk’e kedi eti teklif edildiğinde büyük ihtimalle tepkiyle karşılaşılır.
Buna karşılık dünyanın başka bir yerinde aynı insan, bizim “normal” kabul ettiğimiz bir hayvanın yenmesini son derece sıradan görebilir.
Hatta dünyanın bazı toplumlarında at eti tüketimi de geleneksel.
Bizim için ise at, yalnızca bir hayvan değil; tarih, kültür ve duygusal bağlarla başka bir yerde duruyor.
Demek ki “Bu hayvan yenir mi?” sorusunun cevabı yalnızca biyolojik değil.
Biraz coğrafya, biraz din, biraz ekonomi, biraz gelenek, biraz da duygusal bağ belirliyor.
SOFRANIN GÖRÜNMEYEN SINIRLARI
Belki de insanlığın en ilginç özelliklerinden biri şu:
Bir toplumun kutsal veya dokunulmaz gördüğü hayvan, başka bir toplumun mutfağında yemek olabilir.
Bir yerde köpek evin çocuğu gibi görülürken, başka bir yerde tarihsel olarak yiyecek olarak görülmüş olabilir.
Bir toplum için at sadık bir yol arkadaşıdır; başka bir toplumda ise geleneksel bir et kaynağıdır.
Bu durum bize biraz da kendi alışkanlıklarımızı sorgulatıyor.
Çünkü çoğu zaman “doğru” veya “yanlış” dediğimiz şeylerin bir bölümü, çocukluğumuzdan itibaren öğrendiğimiz kültürel kabullerden oluşuyor.
Elbette bunun hayvan hakları, hijyen, yaban hayatının korunması ve bulaşıcı hastalıklar gibi çok ciddi boyutları da var.
Özellikle yabani hayvanların kontrolsüz avlanması yalnızca hayvanların yaşamını değil, ekolojik dengeyi ve insan sağlığını da ilgilendiren bir mesele.
Ama pazar sohbetimizin sorusu başka:
Bir hayvanın yenilebilir olup olmadığına gerçekten kim karar veriyor?
Biyoloji mi?
Din mi?
Gelenek mi?
Coğrafya mı?
Yoksa çocukluğumuzdan beri bize öğretilenler mi?
Belki de sofraya oturduğumuzda tabağımızdaki yemeğe bakarken hiç düşünmediğimiz şey tam olarak bu.
Çünkü insan sadece yemek yemiyor.
Kültürünü de yiyor.
Ve bazen bir toplumun mutfağına bakmak, o toplumun tarihine bakmak kadar çok şey anlatıyor.
Pazar sohbetinden geriye de şu soru kalsın:
“Bizim asla yemeyeceğimiz bir hayvanı başka bir toplum neden normal karşılıyor?”
Belki de cevabı, karşımızdakinden önce kendi kültürümüzde aramak gerekiyor.
İyi pazarlar… Sofranız bereketli, sohbetiniz bol olsun.
