Sitemizi Google aramalarında tercih edilen kaynak olarak ekleyin.
Geçenlerde bir dostumla sohbet ederken konu medyanın toplumdaki yeri ve o sarsılmaz kabul edilen prestijine geldi. Masadaki soru net ve yalındı:
Bu soru, medyanın yüzyıllardır etrafına örmeye çalıştığı dokunulmazlık zırhını tek bir hamlede delen, son derece haklı ve tarihsel hafızası güçlü bir tespitti.
Gerçekten de öyle…
Tarih boyunca bazı kurumlar etraflarına görünmez bir kutsallık örmeyi başarır. Siyasetçi halk adına konuştuğunu iddia ederek güç devşirir; yargı adaletin tecelligâhı olduğunu söyleyerek mutlak itaat bekler. Peki ya dördüncü güç? Kamuoyu adına hareket ettiğini vaaz eden, “hakikatin tek meşru temsilcisi” edasıyla kürsüye çıkan basın?
Basın, toplumsal bilincin şablonlarında uzunca bir süredir her türlü kirli pazarlığın üzerinde duran bir “ahlak feneri” gibi konumlandırılmaya çalışılıyor. Oysa dostumun hatırlattığı o tarihsel hafızayı şöyle bir geriye doğru karıştırdığımızda, mürekkebin ve ses dalgalarının sadece hakikati değil; linçi, yalanı ve kitlesel kıyımları da ne kadar kolay besleyebildiğini dehşetle görüyoruz.
TARİHİN KARANLIK SAYFALARINDA MÜREKKEP İZLERİ
Sohbetimizde dile gelen o örneklere yakından bakalım:
Yüzyılın sonlarında Fransa’yı sarsan Dreyfus Olayı’nı hatırlayın. Masum bir Yahudi subay olan Alfred Dreyfus, sırf kökeni yüzünden casuslukla suçlandığında, dönemin “saygın” Fransız basınının büyük bir kısmı hakikatin peşine düşmek yerine antisemitik önyargıları körüklemeyi seçmişti. Gazete manşetleri bir insanın hayatını linç güruhunun önüne atarken hiç tereddüt etmedi. (Evet, Émile Zola’nın tarihi “Suçluyorum…!” [J’Accuse…!] çıkışı da bir gazete sayfasında yayımlandı; fakat bu durum basının doğası gereği hakikat savaşçısı olduğunu değil, medyanın aynı anda hem cellat hem de kurtarıcı olabilen keskin bir bıçak olduğunu gösterir.)
Zamanı 1980’e sardığımızda Washington Post’un sayfalarında 8 yaşındaki bir eroin bağımlısının dramını okuruz: “Jimmy’nin Dünyası”. Bütün Amerika ağlar, haberin yazarı Janet Cooke gazeteciliğin zirvesi sayılan Pulitzer Ödülü’nü alır. Fakat küçük bir detay vardır: Jimmy hiç yaşamamıştır. Haber baştan sona kurgudur. Prestij, tiraj ve sansasyon hırsı, gazetecilik etiğini tek bir hamlede çöp sepetine atmıştır.
Daha da trajiği var. 1994 yılında Ruanda’da yükselen nefret çığlıklarını kim yaydı? Radyo kanalı RTLM (Radio Télévision Libre des Mille Collines). Bir yayın organı, haber verme işlevini bir kenara bırakıp insanları “hamamböceklerini temizlemeye” çağırarak yüz binlerce insanın katledildiği bir soykırımın doğrudan kışkırtıcısı oldu.
Yakın tarihe, 2003 yılına geldiğimizde ise Irak Savaşı öncesinde Batı’nın en elit medya kuruluşlarının istihbarat örgütlerinin doğrulanmamış Kitle İmha Silahları iddialarını manşetlerine taşıyarak kamuoyunu savaşa rıza göstermesi için hipnotize ettiğini gördük. Şehirler yıkılıp yüz binlerce insan öldüğünde, atılan o manşetlerin hiçbir geçerliliği kalmamıştı.
AYRICALIK DEĞİL, SORUMLULUK…
Tüm bu örnekler bize tek bir yalın gerçeği fısıldıyor: Basın, doğası gereği ahlaki bir üstünlüğe sahip değildir.
Çünkü “medya dediğimiz aygıt, gökten inmiş melekler tarafından işletilmez. İnsan eliyle, insan zaaflarıyla, şirket bütçeleriyle, siyasi baskılarla ve reyting kaygılarıyla yürütülür.” Bir kurumun güç odaklarını denetleme “işlevine” sahip olması, o kurumun kendisini denetimden ve eleştiriden muaf kılmaz.
Basını kutsallaştırmak, ona sarsılmaz bir güven duymak, toplumların yapabileceği en büyük zihinsel tembelliktir. Medyayı “Dördüncü Kuvvet” yapan şey unvanı değil; ürettiği haberin niteliği, şeffaflığı ve doğrulanabilirliğidir. Güçle işbirliği yaptığı an propaganda aygıtına, sansasyon peşine düştüğü an kurgu stüdyosuna, nefret yaydığı an ise bir silaha dönüşebilen bir yapıya neden “kutsallık” atfedelim?
HAKİKATİN SORUMLULUĞU KİMDE?
Günümüzde dijitalleşmeyle birlikte geleneksel medyanın tekelci gücü kırıldı belki ama durum daha iyiye gitmedi. Sosyal medya haberciliği, algoritma tuzağındaki habercilik, tıklanma uğruna atılan yalan başlıklar ve yankı odaları… Dün gazetelerin manşetlerinde yapılan manipülasyonlar, bugün cebimizdeki ekranlarda saniyeler içinde bin kat hızlı yayılıyor olması daha da kötü olmadı mı?
Sonuç olarak; habercilik tıp gibi, yargı gibi saygın ve hayati bir meslektir; ama asla bir din veya melekler korosu değildir. Mesleğini hayatı pahasına, dürüstçe yapan gazetecilere duyulan saygı başkadır; “basın” kavramının arkasına saklanıp ahlaki dokunulmazlık zırhına bürünmek başkadır.
Dostumun o gün sorduğu soruya verilecek en güzel cevap belki de şudur: Basına verebileceğimiz en büyük değer, ona körü körüne inanmak değil; onu sürekli sorgulamak, denetlemek ve eleştirel bir süzgeçten geçirmektir.
Çünkü hakikat, kutsal zırhların arkasına gizlenenlerin değil; ancak ve ancak şüphe duymaktan korkmayanların ulaşabileceği bir limandır.
